6 नोव्हेंबर 2026 चालू घडामोडी: सरकारी निर्णय, ऊर्जा, विज्ञान आणि पर्यावरण

6 नोव्हेंबर 2026 च्या या चालू घडामोडी संकलनात संरक्षण, न्यायव्यवस्था, ऊर्जा, खनिज प्रक्रिया आणि विज्ञानाशी संबंधित आठ विषयांचा आढावा दिला आहे. अग्निवीरांच्या सेवेसंबंधी बदल, विशेष न्यायालयांच्या योजनेला मुदतवाढ आणि ऊर्जा साठवणुकीसाठी आर्थिक सहाय्य हे प्रमुख मुद्दे आहेत. सागरी संशोधनातील प्रादेशिक सहकार्य, लघुग्रह, ओझोन छिद्र आणि नव्या वनस्पतीची नोंद यांचाही यात समावेश आहे.

6 नोव्हेंबर 2026: परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे

1) अग्निपथ योजना: नियमित सेवेसाठी सुरुवातीला निवड न झालेल्या 75% अग्निवीरांना दोन वर्षांची सेवामुदतवाढ देणाऱ्या बदलांना केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली आहे. या बदलांमध्ये सशस्त्र दलांच्या नियमित सेवेत समावेशाचा मार्ग खुला करण्याची तरतूदही नमूद आहे.

यातील महत्त्वाचा फरक कोणता? सेवामुदतवाढ आणि नियमित सेवेत समावेश या स्वतंत्र बाबी आहेत. समावेशाचा मार्ग उपलब्ध होणे म्हणजे संबंधित प्रत्येक अग्निवीराची नियमित सेवेत आपोआप निवड होणे असा अर्थ होत नाही. उपलब्ध माहितीत नियमित सेवेसाठीच्या निवडीचे तपशीलवार निकष दिलेले नाहीत. अभ्यासासाठी योजनेचे नाव, संबंधित अग्निवीरांचा गट आणि दोन वर्षांची मुदतवाढ हे मुद्दे एकत्र नोंदवा.

2) विशेष न्यायालयांची योजना: फास्ट ट्रॅक स्पेशल कोर्ट्स (FTSCs) या केंद्र पुरस्कृत योजनेला आणखी पाच वर्षे सुरू ठेवण्यास मंत्रिमंडळाने मान्यता दिली आहे. हा कालावधी आर्थिक वर्ष 2026-27 ते 2030-31 असा असून, यामध्ये स्वतंत्र POCSO न्यायालयांचाही समावेश आहे.

या निर्णयाचा अभ्यास करताना योजनेचा प्रकार आणि कालावधी लक्षात घ्या. CSS हे केंद्र पुरस्कृत योजनेसाठी, तर FTSCs हे Fast Track Special Courts साठी वापरलेले संक्षिप्त रूप आहे. पाच वर्षांची मुदत ही आर्थिक वर्षांच्या संदर्भात दिली आहे. त्यामुळे तिची नोंद केवळ 2026 ते 2030 अशी करण्याऐवजी 2026-27 ते 2030-31 अशी पूर्ण करा.

3) ऊर्जा साठवणुकीसाठी VGF: मोठ्या वीजजाळ्याशी संबंधित ऊर्जा साठवण प्रणाली विकसित करण्यासाठी Viability Gap Funding (VGF) योजनेला केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली आहे. आर्थिक वर्ष 2026-27 ते 2030-31 या कालावधीसाठी एकूण 14,500 कोटी रुपयांचे आर्थिक सहाय्य नमूद आहे.

या योजनेचा उद्देश अक्षय ऊर्जेचा वीजजाळ्यातील वापर सुलभ करणे, जाळ्याची स्थिरता वाढवणे आणि दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेला बळ देणे हा आहे. 14,500 कोटी रुपये ही संपूर्ण नमूद कालावधीची सहाय्यरक्कम आहे; ती वार्षिक रक्कम म्हणून नोंदवू नका. पुनरावृत्ती करताना योजना, ऊर्जा साठवण हे कार्यक्षेत्र, एकूण सहाय्य आणि आर्थिक वर्षांचा कालावधी अशी चार मुद्द्यांची नोंद उपयुक्त ठरेल.

4) खनिज प्रक्रियेसाठी भांडवली सहाय्य: प्रमुख खनिजांवर देशातच प्रक्रिया करण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी CAPEX Support Scheme ला केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली आहे. आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि खनिजांची पुरवठा साखळी अधिक सुरक्षित करणे ही या निर्णयाची उद्दिष्टे आहेत.

ऊर्जा साठवण आणि खनिज प्रक्रिया या दोन्ही निर्णयांत आर्थिक सहाय्याचा संदर्भ असला, तरी त्यांची कार्यक्षेत्रे वेगळी आहेत. VGF निर्णय ऊर्जा साठवण प्रणालींशी संबंधित आहे, तर CAPEX सहाय्याचा निर्णय खनिज प्रक्रिया क्षमतेशी संबंधित आहे. ऊर्जा योजनेसाठी दिलेली रक्कम किंवा कालावधी खनिज प्रक्रियेच्या योजनेलाही लागू असल्याचे गृहीत धरू नका.

5) मत्स्य संशोधनासाठी BOB-NOR: भारत, श्रीलंका, बांगलादेश आणि मालदीव यांनी 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी कोची येथे Bay of Bengal Network of Ocean Researchers for Fisheries (BOB-NOR) सुरू केले. या उपक्रमात सागरी संशोधन आणि मत्स्य क्षेत्राचा संदर्भ महत्त्वाचा आहे.

या नेटवर्कचा समन्वय Bay of Bengal Program Inter-Governmental Organization (BOBP-IGO) करते. परीक्षेच्या तयारीत नेटवर्कचे नाव आणि समन्वय करणाऱ्या संस्थेचे नाव वेगवेगळे लक्षात ठेवा. BOB-NOR हे नेटवर्क आहे; BOBP-IGO ही त्याची समन्वयक संस्था आहे. सहभागी चार देश, कोची हे ठिकाण आणि 5 नोव्हेंबर ही प्रारंभाची तारीख यांची एकत्र उजळणी करा.

6) 2026 QQ8 लघुग्रह: या खगोलीय वस्तूने एप्रिल 2026 च्या उत्तरार्धात पृथ्वीच्या कक्षेत प्रवेश करून तात्पुरत्या लघुचंद्राचे स्वरूप घेतल्याची नोंद आहे. हंगेरीचे खगोलशास्त्रज्ञ Krisztián Sárneczky यांनी 20 ऑगस्ट रोजी त्याचा प्रथम शोध घेतला.

University of Hawaii च्या 2.2 मीटर दुर्बिणीतून आणि Lowell Discovery Telescope मधून झालेल्या निरीक्षणांनंतर Minor Planet Center ने 29 ऑक्टोबर रोजी त्याचे नैसर्गिक लघुग्रह म्हणून स्वरूप निश्चित केले. या घटनेत कक्षेत प्रवेश, प्रथम शोध आणि स्वरूपाची पुष्टी हे तीन वेगळे टप्पे आहेत. अभ्यास करताना एप्रिलचा उत्तरार्ध, 20 ऑगस्ट आणि 29 ऑक्टोबर या नोंदींची संबंधित टप्प्यांशी योग्य सांगड घाला.

7) अंटार्क्टिक ओझोन छिद्र: NASA आणि National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) यांच्या 4 नोव्हेंबर 2026 च्या माहितीनुसार, त्या वर्षातील अंटार्क्टिक ओझोन छिद्र 48 वर्षांच्या निरीक्षणांमध्ये आकाराने सातव्या क्रमांकावर होते.

या बातमीतील क्रमांक कोणत्या संदर्भात आहे? सातवा क्रमांक हा 48 वर्षांच्या निरीक्षणांतील आकाराच्या तुलनेचा आहे. अभ्यासाच्या नोंदीत अंटार्क्टिक प्रदेश, 2026 हे वर्ष, NASA आणि NOAA या संस्था आणि निरीक्षणांचा कालावधी हे घटक स्पष्ट लिहा. बातमी प्रसिद्ध झाल्याची तारीख आणि अभ्यासाचा संदर्भ असलेले वर्ष वेगळे नोंदवल्यास पुनरावृत्ती अधिक नेमकी होते.

8) नवीन सपुष्प वनस्पतीची नोंद: आसाम आणि मेघालयच्या जंगलांमध्ये Disporum kamakhasiense नावाची नवीन सपुष्प वनस्पती आढळल्याचे संशोधकांनी नोंदवले आहे. या संशोधनाचे निष्कर्ष Novon या वनस्पतिशास्त्रीय नियतकालिकात 4 आणि 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी प्रकाशित झाल्याची माहिती आहे.

या विषयासाठी वनस्पतीचे वैज्ञानिक नाव, संबंधित राज्ये आणि नियतकालिकाचे नाव लक्षात ठेवा. सर्व आठ घटनांच्या उजळणीसाठी सर्वसाधारण अभ्याससूचना अशी: प्रथम घटना एका वाक्यात लिहा, त्यानंतर संबंधित संस्था किंवा देश नोंदवा आणि शेवटी तारीख, कालावधी किंवा रक्कम जोडा. संक्षिप्त रूपांचे अर्थ स्वतंत्रपणे लिहा. योजनेचे उद्दिष्ट आणि तिच्यासाठी जाहीर केलेली तरतूद वेगळी ठेवल्यास समान विषयांतील तपशीलांचा गोंधळ टाळता येईल.